TFRS 16 (IFRS 16) Kiralamalar standardı, kiralama işlemlerinin muhasebeleştirilmesinde ve raporlanmasında köklü değişiklikler getirdi. Eski standart TMS 17'den TFRS 16'ya geçiş, şirketler için önemli bir dönüşüm sürecidir. Bu rehberde geçiş yöntemlerini, pratik kolaylıkları ve adım adım uygulama sürecini ele alıyoruz.
Geçiş sürecini doğru planlamak, denetim bulgularını en aza indirmek ve finansal tabloların güvenilirliğini sağlamak açısından kritik öneme sahiptir.
Neden Geçiş Gerekli?
TMS 17'den TFRS 16'ya
TMS 17'de kiralamalar "finansal kiralama" ve "faaliyet kiralaması" olarak ikiye ayrılıyordu. Faaliyet kiralamaları finansal durum tablosuna alınmıyor, yalnızca kâr veya zarar tablosunda gider olarak gösteriliyordu. Bu durum, kiracıların kiralamadan doğan yükümlülüklerinin bilançoda görünmemesine yol açıyordu.
TFRS 16, kiracı açısından bu ayrımı kaldırarak (bazı muafiyetler dışında) tüm kiralamaların kullanım hakkı varlığı (KKV) ve kira yükümlülüğü olarak finansal durum tablosunda gösterilmesini zorunlu kıldı.
TMS 17 ve TFRS 16 Temel Fark
TMS 17: Faaliyet kiralamaları bilanço dışı. TFRS 16: Kiracı açısından tüm kiralamalar (muafiyetler dışında) bilançoda. Bu değişiklik, kiralanan varlıkları yoğun kullanan perakende, havacılık ve lojistik gibi sektörlerde bilanço yapısını belirgin biçimde etkiledi.
1 Ocak 2019 Uygulama Tarihi
IFRS 16, uluslararası alanda 1 Ocak 2019 ve sonrasında başlayan hesap dönemlerinde yürürlüğe girdi.
Türkiye'de TFRS 16 Uyumu
Türkiye'de Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) tarafından yayımlanan TFRS 16, IFRS 16'nın Türkçe karşılığıdır ve 1 Ocak 2019 ve sonrasında başlayan hesap dönemlerinde yürürlüğe girdi. TFRS'nin uygulanması kamu yararını ilgilendiren kuruluşlar (borsada işlem gören şirketler, bankalar, sigorta şirketleri vb.) için zorunludur; büyüklük kriterleri nedeniyle bağımsız denetime tabi diğer şirketler ise BOBİ FRS uygular ve TFRS'yi isteğe bağlı olarak seçebilir.
İki Geçiş Yöntemi (TFRS 16 Ek C)
TFRS 16 Ek C, standardı ilk kez uygulayan kiracılara iki yaklaşım sunar (C5): tam geriye dönük yaklaşım ve kümülatif etkinin ilk uygulama tarihinde muhasebeleştirildiği değiştirilmiş geriye dönük yaklaşım. Her iki yöntemin de avantaj ve dezavantajları vardır.
Bugün TFRS'ye geçen işletmeler: TFRS 1
Ek C yöntemleri, 1 Ocak 2019'da TFRS uygulamakta olan işletmeler içindi. BOBİ FRS'den TFRS'ye bugün geçen bir işletme (ör. kamu yararını ilgilendiren kuruluş kapsamına giren bir şirket) TFRS 1'i uygular (D9, D9B–D9E): kira yükümlülüğü, kalan ödemelerin TFRS'ye geçiş tarihindeki alternatif borçlanma oranıyla iskonto edilmiş bugünkü değeriyle ölçülür; KKV için Ek C'dekine benzer iki seçenek ve pratik kolaylıklar vardır. Karşılaştırmalı dönem de TFRS'ye göre sunulur.
Tam Geriye Dönük Yaklaşım (C5(a))
Bu yaklaşımda TFRS 16, TMS 8 "Muhasebe Politikaları, Muhasebe Tahminlerinde Değişiklikler ve Hatalar" standardına göre sunulan her önceki raporlama dönemine geriye dönük olarak uygulanır; yani standart sanki her zaman uygulanıyormuş gibi hesap yapılır.
- Karşılaştırmalı dönem finansal tabloları TFRS 16'ya göre yeniden düzenlenir
- Her kiralama başlangıç tarihinden itibaren yeniden hesaplanır
- Kümülatif etki, sunulan en erken karşılaştırmalı dönemin açılış özkaynağına yansıtılır
Tam Geriye Dönük Yaklaşımın Avantajları
- Tam karşılaştırabilirlik: Tüm dönemler aynı muhasebe politikasıyla raporlanır
- Yatırımcılar ve analistler için daha anlamlı trend analizi imkânı
Tam Geriye Dönük Yaklaşımın Dezavantajları
- Yüksek iş yükü: Geçmiş dönemlere ait tüm kiralama verilerinin toplanması gerekir
- Her kiralamanın başlangıç tarihindeki iskonto oranına ihtiyaç duyulur
- Karşılaştırmalı dönemde süresi dolmuş kiralamaların bile yeniden hesaplanması gerekebilir
- Veri bulma güçlüğü, özellikle eski sözleşmeler için
Değiştirilmiş Geriye Dönük Yaklaşım (C5(b))
Bu yaklaşımda karşılaştırmalı dönemler yeniden düzenlenmez. TFRS 16'nın kümülatif etkisi, ilk uygulama tarihinde geçmiş yıllar kârlarının açılış bakiyesine yansıtılır (C7).
- TMS 17'de faaliyet kiralaması olarak sınıflandırılan kiralamalar için kira yükümlülüğü, kalan ödemelerin ilk uygulama tarihindeki alternatif borçlanma oranıyla iskonto edilmiş bugünkü değeriyle ölçülür (C8(a))
- Karşılaştırmalı dönem finansal tabloları değiştirilmez
- Kümülatif etki, ilk uygulama tarihinde geçmiş yıllar kârlarına yansıtılır
- Geçmiş veri ihtiyacı daha az olduğu için 2019 geçişlerinde yaygın olarak tercih edildi
Değiştirilmiş geriye dönük yaklaşımda KKV için iki seçenek vardır; seçim kiralama bazında yapılabilir:
| Seçenek | Açıklama | Sonuç |
|---|---|---|
| Seçenek A (C8(b)(i)) | KKV, kiralama başlangıcından itibaren TFRS 16 uygulanmış gibi hesaplanır, ancak ilk uygulama tarihindeki alternatif borçlanma oranıyla iskonto edilir | Başlangıç verisi gerekir; yükümlülükle fark özkaynağa yansır |
| Seçenek B (C8(b)(ii)) | KKV, kira yükümlülüğüne eşit olarak belirlenir (ilk uygulama tarihinden hemen önce tanınmış peşin ödenmiş veya tahakkuk etmiş kiralar kadar düzeltilerek) | Pratik ve hızlı; genellikle özkaynak etkisi doğmaz |
Örnek: Değiştirilmiş Geriye Dönük Yaklaşım
Senaryo: Şirketiniz 1 Ocak 2019'da TFRS 16'yı ilk kez uyguluyor. TMS 17'de faaliyet kiralaması olarak izlenen ofis kiralaması 1 Ocak 2017'de başlamış, 5 yıl sürüyor ve her ay sonunda 10.000 TL ödeniyor. İlk uygulama tarihinde 36 ödeme kalmıştır. Bu tarihteki alternatif borçlanma oranı yıllık efektif %12'dir (aylık oran 1,12^(1/12) − 1 ≈ %0,949). Peşin ödenmiş veya tahakkuk etmiş kira yoktur; ertelenmiş vergi etkisi dikkate alınmamıştır.
Kira yükümlülüğü (C8(a)): Kalan 36 ödemenin %12 ile bugünkü değeri ≈ 303.748 TL.
Seçenek B ile geçiş: KKV = 303.748 TL. Geçmiş yıllar kârlarına etki doğmaz.
Seçenek A ile geçiş: 60 ödemenin 1 Ocak 2017'deki %12 ile bugünkü değeri ≈ 455.878 TL. 24 aylık doğrusal amortisman sonrası KKV = 455.878 × 36/60 ≈ 273.527 TL. Yükümlülükle aradaki 30.221 TL, geçmiş yıllar kârlarına borç olarak kaydedilir.
Geçiş Yöntemlerinin Karşılaştırılması
| Kriter | Tam Geriye Dönük (C5(a)) | Değiştirilmiş Geriye Dönük (C5(b)) |
|---|---|---|
| Karşılaştırmalı dönemler | Yeniden düzenlenir | Değiştirilmez |
| İş yükü | Yüksek | Düşük/Orta |
| Veri gereksinimi | Her kiralamanın başlangıcından itibaren | Seçenek B'de ilk uygulama tarihindeki veriler; Seçenek A'da başlangıç tarihinden itibaren |
| Karşılaştırabilirlik | Tam | Sınırlı |
| Pratik kolaylıklar | C3 | C3, C9 ve C10 |
| Özkaynak etkisi | Sunulan en erken karşılaştırmalı dönemin açılış özkaynağına yansıtılır; karşılaştırmalı dönem yeniden düzenlenir (C5(a)) | İlk uygulama tarihinde açılış geçmiş yıllar kârlarına (C7); C8(b)(ii)'de genellikle etki doğmaz |
Pratik Kolaylıklar (TFRS 16 C3, C9 ve C10)
TFRS 16, geçişi kolaylaştırmak için çeşitli pratik kolaylıklar sunar. C3 her iki yöntemde kullanılabilir; C9 ve C10'daki kolaylıklar yalnızca değiştirilmiş geriye dönük yaklaşımda, TMS 17'de faaliyet kiralaması olarak sınıflandırılan kiralamalar için kullanılabilir.
Kiralama Tanımlama Muafiyeti
İlk uygulama tarihinde, TMS 17 ve TFRS Yorum 4 kapsamında kiralama olarak tanımlanmış sözleşmeleri yeniden değerlendirmek zorunda değilsiniz (C3; tercih tüm sözleşmelere uygulanır, C4). Aynı şekilde, önceden kiralama içermediği belirlenen sözleşmeleri de yeniden değerlendirmemenize izin verilir. Bu kolaylık, özellikle kiralama mı hizmet mi sorusunda iş yükünü azaltır.
Tek İskonto Oranı Kullanımı
Makul ölçüde benzer özelliklere sahip kiralama portföyleri için tek bir iskonto oranı kullanabilirsiniz (C10(a)). Örneğin aynı para biriminde, benzer kalan süreye sahip ve benzer ekonomik ortamdaki ofis kiralamaları için tek bir oran belirleyebilirsiniz.
Kısa Süreli ve Düşük Değerli Kiralama Muafiyetleri
İlk uygulama tarihinden itibaren 12 ay içinde sona eren kiralamalar kısa süreli kiralama gibi muhasebeleştirilebilir (C10(c)). Düşük değerli varlık kiralamaları için ise geçişte düzeltme yapılması gerekmez (C9(a)).
Başlangıçtaki Doğrudan Maliyetlerin Hariç Tutulması
İlk uygulama tarihinde KKV ölçümünden başlangıçtaki doğrudan maliyetler hariç tutulabilir (C10(d)). Bu, geçmiş dönem verilerin toplanmasındaki zorluğu azaltır.
Diğer Pratik Kolaylıklar
- Geçmişe bakarak (hindsight) kiralama süresinin belirlenmesi: Uzatma ve fesih opsiyonlarının değerlendirilmesinde sonradan edinilen bilgi kullanılabilir (C10(e))
- Değer düşüklüğü incelemesi yerine, ilk uygulama tarihinden hemen önce TMS 37'ye göre yapılan ekonomik açıdan dezavantajlı sözleşme değerlendirmesine dayanılması ve KKV'nin bu karşılık kadar düzeltilmesi (C10(b))
Adım Adım Geçiş Süreci
Adım 1: Kiralama Envanteri Çıkarma
Geçiş sürecinin ilk ve en kritik adımı, tüm kiralama sözleşmelerinin tespit edilmesidir. Bu adımda:
- Tüm departmanlardan sözleşme bilgileri toplanır
- Mevcut muhasebe kayıtlarından faaliyet kiralaması giderleri taranır
- Hizmet sözleşmeleri içindeki gömülü kiralamalar tespit edilir
- Kiralama ve hizmet sözleşmesi ayrımı yapılır
Dikkat: Gömülü Kiralamalar
Bazı hizmet sözleşmelerinin içinde kiralama unsuru bulunabilir. Örneğin bir BT dış kaynak sözleşmesinde belirli sunucuların kullanımı veya bir lojistik sözleşmesinde belirli araçların tahsisi. Bu gömülü kiralamaları tespit etmek, envanter çıkarmadaki en zorlayıcı adımdır.
Adım 2: Veri Toplama
Her kiralama sözleşmesi için aşağıdaki verilerin toplanması gerekir:
- Kiralama süresi (başlangıç ve bitiş tarihleri)
- Ödeme tutarları, ödeme sıklığı (aylık, üç aylık, yıllık) ve ödeme zamanlaması (dönem başı/sonu)
- Uzatma ve fesih opsiyonları
- Satın alma opsiyonları
- Değişken ödeme koşulları (endeks artışları vb.)
- Zımni faiz oranı veya alternatif borçlanma oranı
- Varlık sınıfı ve lokasyon bilgileri
Adım 3: Hesaplama ve Muhasebeleştirme
Toplanan verilerle her sözleşme için kira yükümlülüğü ve KKV hesaplanır:
- Kalan kira ödemelerinin bugünkü değerini hesaplayın (kira yükümlülüğü)
- Seçtiğiniz geçiş seçeneğine göre KKV'yi belirleyin
- Seçenek A'yı (C8(b)(i)) seçtiyseniz aradaki farkı geçmiş yıllar kârlarına kaydedin
- Ödeme planı (amortisman tablosu) oluşturun
Adım 4: Sistem Seçimi ve Kurulumu
Sözleşme sayısı arttıkça Excel ile yönetim, kontrol ve denetim izi açısından zorlaşır. Hesaplama, raporlama ve denetim izini aynı yerde tutan bir TFRS 16 yazılımı bu yükü azaltır. Excel'den yazılıma geçiş rehberimiz bu konuda ayrıntılı bilgi sunar.
Adım 5: Denetçi Koordinasyonu
Geçiş süreci boyunca bağımsız denetçi ile yakın işbirliği yapılmalıdır:
- Seçilen geçiş yöntemini ve pratik kolaylıkları denetçi ile paylaşın
- Önemlilik değerlendirmenizi (ör. düşük değerli kiralamalar) belgeleyip denetçiyle paylaşın
- İskonto oranı belirleme yöntemini onaylatın
- Hesaplama sonuçlarını denetçi ile doğrulayın
Adım 6: Dipnot Hazırlama
Değiştirilmiş geriye dönük yaklaşımda TFRS 16, TMS 8.28'deki bilgilerin (28(f) hariç) yanında geçişe özgü dipnot açıklamaları ister (C12, C13):
- Seçilen geçiş yöntemi
- Kullanılan pratik kolaylıklar (C13)
- İlk uygulama tarihinde kira yükümlülüğüne uygulanan ağırlıklı ortalama alternatif borçlanma oranı (C12(a))
- TMS 17'ye göre açıklanan faaliyet kiralaması taahhütlerinin ilk uygulama tarihindeki alternatif borçlanma oranıyla iskonto edilmiş tutarı ile tanınan kira yükümlülüğü arasındaki mutabakat (C12(b))
Kısa süreli ve düşük değerli kiralama muafiyetleri ayrı bir C12 açıklaması değildir; bu mutabakatta düşülen kalemler olarak gösterilir.
Örnek: Geçiş Mutabakatı Dipnotu
31.12.2018 tarihli faaliyet kiralaması taahhütleri (TMS 17): 15.000.000 TL
İlk uygulama tarihindeki alternatif borçlanma oranıyla iskonto edilmiş tutar: 12.500.000 TL
Kısa süreli kiralama muafiyeti (-): 800.000 TL
Düşük değerli kiralama muafiyeti (-): 200.000 TL
01.01.2019 TFRS 16 kira yükümlülüğü: 11.500.000 TL
Sık Yapılan Hatalar
Geçiş sürecinde şirketlerin en sık yaptığı hatalar:
- Gömülü kiralamaların tespit edilmemesi: Özellikle hizmet, lojistik ve BT sözleşmelerinde
- Yanlış iskonto oranı kullanımı: Alternatif borçlanma oranının doğru belirlenmemesi
- Uzatma opsiyonlarının değerlendirilmemesi: Kullanılması makul ölçüde kesin uzatmaların kiralama süresine dahil edilmemesi
- Eksik envanter: Tüm departmanlardan bilgi toplanmaması
- Politika dokümantasyonu eksikliği: Muafiyet kararları ve geçiş tercihlerinin yazılı hale getirilmemesi
Sonuç
TFRS 16 geçiş süreci, doğru planlama ve sistematik yaklaşımla başarıyla tamamlanabilir. Önemli olan:
- Şirketinize uygun geçiş yöntemini seçin (bugün BOBİ FRS'den geçiyorsanız TFRS 1)
- Pratik kolaylıklardan yararlanın ama sınırlamalara dikkat edin
- Eksiksiz bir kiralama envanteri çıkarın
- Denetçinizle erken dönemde koordinasyon sağlayın
- Tüm kararları ve politikaları yazılı olarak dokümante edin
Sık sorulanlar
TFRS 16’ya geçişte hangi yöntem tercih edilmeli?
1 Ocak 2019'da TFRS 16'yı ilk kez uygulayan işletmeler Ek C'deki tam geriye dönük yaklaşım (C5(a)) ile değiştirilmiş geriye dönük yaklaşım (C5(b)) arasında seçim yaptı; karşılaştırmalı dönem yeniden düzenlenmediği ve pratik kolaylıklar sunduğu için C5(b) yaygın olarak tercih edildi. BOBİ FRS'den TFRS'ye bugün geçen bir işletme ise TFRS 1'i uygular ve karşılaştırmalı dönemi de TFRS'ye göre sunar.
Geçişte hangi pratik kolaylıklar kullanılabilir?
TFRS 16 Ek C'deki başlıca kolaylıklar: sözleşmenin kiralama içerip içermediğine ilişkin önceki değerlendirmenin korunması (C3), benzer özellikteki kiralamalar için tek iskonto oranı (C10(a)), ilk uygulama tarihinden itibaren 12 ay içinde sona eren kiralamaların kısa süreli kiralama gibi muhasebeleştirilmesi (C10(c)) ve başlangıçtaki doğrudan maliyetlerin kullanım hakkı varlığına dahil edilmemesi (C10(d)).
Geçiş sürecinde en sık yapılan hatalar nelerdir?
En sık yapılan hatalar: kiralama envanterinin eksik çıkarılması, iskonto oranının gerekçesiz belirlenmesi, uzatma ve fesih opsiyonlarının değerlendirilmemesi ve denetçiyle geç koordinasyon.