TFRS 16 (IFRS 16), 1 Ocak 2019 ve sonrasında başlayan hesap dönemlerinden itibaren uygulanıyor ve kiracının faaliyet kiralamalarını bilançoya taşıdı. Kredi sözleşmelerindeki finansal şartlar (covenant) çoğunlukla bilanço ve FAVÖK (EBITDA) rakamlarıyla tanımlandığı için bu değişiklik oranları doğrudan etkiler. Konu bugün de günceldir: BOBİ FRS'den TFRS'ye geçen şirketler, yeni kredi sözleşmesi imzalayanlar ve kira portföyü büyüyen şirketler aynı soruyla karşılaşır.
Kiralama yoğun şirketler (perakende zincirleri, havayolları, telekomünikasyon şirketleri ve çok şubeli holding yapıları) bu etkiyi en belirgin biçimde yaşar. Şart tanımları önceden netleştirilmezse, işletmenin nakit durumu değişmeden şart ihlali ortaya çıkabilir.
Bu yazıda TFRS 16'nın bilanço, gelir tablosu ve nakit akış tablosu etkilerini, etkilenen finansal oranları, kredi sözleşmelerinde kullanılan çözüm yollarını ve sektörel farklılıkları inceliyoruz.
Bilanço Etkisi
TFRS 16, kiracının bilançosunda iki kalem oluşturur: kullanım hakkı varlığı (KKV) ve kira yükümlülüğü. Bu iki kalemin bilançoya eklenmesi şirketin finansal yapısını önemli ölçüde değiştirir.
Varlıklar: KKV Artışı
Kullanım hakkı varlığı duran varlıklar arasında raporlanır. Bu varlık:
- Başlangıçta kira yükümlülüğünün ilk ölçüm tutarına peşin ödemeler, başlangıçta katlanılan doğrudan maliyetler ve restorasyon maliyetleri eklenip alınan kiralama teşvikleri düşülerek ölçülür (TFRS 16.24)
- Genellikle kiralama süresi ile yararlı ömürden kısa olanı boyunca (çoğunlukla doğrusal) amortismana tabi tutulur (TFRS 16.32)
- Toplam varlıkları artırır, dolayısıyla varlık getiri oranını (ROA) düşürür
Yükümlülükler: Kira Yükümlülüğü Artışı
Kira yükümlülüğü, başlangıç tarihinde ödenmemiş kira ödemelerinin bugünkü değeriyle ölçülür (TFRS 16.26):
- Kısa vadeli kısım: yükümlülüğün 12 ay içinde ödenecek kısmı
- Uzun vadeli kısım: yükümlülüğün kalan kısmı
- Toplam finansal borcu önemli ölçüde artırabilir
- Etkin faiz yöntemiyle her dönem faiz gideri oluşturur (TFRS 16.36)
Özkaynak: Geçiş Etkisi
TFRS 16'yı 2019'da ilk kez uygulayan TFRS raporlayıcıları iki geçiş yönteminden birini seçti (TFRS 16.C5):
- Tam geriye dönük yöntem: Karşılaştırmalı dönemler TMS 8'e göre yeniden düzenlenir, birikmiş etki özkaynağa yansır
- Değiştirilmiş geriye dönük yöntem: Birikmiş etki, ilk uygulama tarihinde geçmiş yıllar kârlarının açılış bakiyesine yansıtılır (TFRS 16.C7); KKV kira yükümlülüğüne eşit ölçülürse özkaynak etkisi oluşmaz (TFRS 16.C8(b)(ii))
BOBİ FRS'den TFRS'ye geçen şirketler ise TFRS 1'i uygular; kiracılar için TFRS 1.D9B–D9E'deki geçiş kolaylıkları kullanılabilir.
Bilanço Değişimi Özeti
TFRS 16 öncesi ve sonrası bilançoda:
- Duran varlıklar artar (KKV eklenir)
- Finansal borçlar artar (kira yükümlülüğü eklenir)
- Özkaynak genellikle azalır veya değişmez (geçiş yöntemine bağlı)
- Toplam bilanço büyüklüğü artar
Etkilenen Finansal Oranlar
TFRS 16'nın bilanço üzerindeki etkisi, kredi sözleşmelerinde sıklıkla kullanılan birçok finansal oranı doğrudan değiştirir. Aşağıda en çok etkilenen oranlar ve etkinin yönü yer almaktadır.
Borç/Özkaynak Oranı
Kira yükümlülüğü toplam borca eklenir. Özkaynak ise geçiş yöntemine bağlı olarak azalabilir ya da değişmeyebilir. Sonuçta borç/özkaynak oranı yükselir; artışın büyüklüğü kiralama yoğunluğuna bağlıdır.
FAVÖK (EBITDA) Etkisi
TFRS 16 öncesinde faaliyet kiralaması giderleri faaliyet gideri olarak sınıflandırılıyor ve FAVÖK'ü düşürüyordu. TFRS 16 ile:
- Kira gideri yerine amortisman gideri ve faiz gideri kaydedilir; ikisi de FAVÖK'ün altında yer alır
- Kira yükümlülüğüne giren kira ödemeleri artık FAVÖK'ü azaltmadığından FAVÖK artar; kısa süreli ve düşük değerli kiralamaların gideri ile endeks veya orana bağlı olmayan değişken kira ödemeleri (TFRS 16.38(b)) faaliyet gideri olarak kalır
- Bu artış FAVÖK bazlı oranları iyileşmiş gösterebilir; nakit çıkışı ise değişmez
Faiz Karşılama Oranı
Faiz karşılama oranı = FAVÖK / Faiz Gideri. TFRS 16 sonrasında hem pay (FAVÖK) hem de payda (faiz gideri) artar:
- FAVÖK artar (kira gideri çıkar)
- Faiz gideri artar (kira yükümlülüğünün faizi eklenir)
- Net etki genellikle oranın düşmesi yönündedir
Net Borç/FAVÖK
Net borç/FAVÖK oranı, kredi sözleşmelerinde en yaygın kullanılan finansal şartlardan biridir ve TFRS 16'dan genellikle en çok etkilenen orandır:
- Net borç önemli ölçüde artar (kira yükümlülüğü eklenir)
- FAVÖK de artar; ancak kiralama yoğun şirketlerde artış oranı genellikle net borçtaki artış oranının altında kalır
- Sonuç olarak net borç/FAVÖK oranı yükselir
Örnek: Finansal Oran Karşılaştırması
Varsayımsal bir perakende şirketinin TFRS 16 öncesi ve sonrası finansal oranları (rakamlar gerçek bir şirkete ait değildir):
| Finansal Oran | TFRS 16 Öncesi | TFRS 16 Sonrası | Değişim |
|---|---|---|---|
| Borç/Özkaynak | 1,8x | 2,3x | +%27,8 |
| FAVÖK (EBITDA) | 450 milyon TL | 580 milyon TL | +%28,9 |
| Faiz Karşılama | 5,6x | 4,1x | -%26,8 |
| Net Borç/FAVÖK | 2,4x | 3,8x | +%58,3 |
| ROA (Varlık Getirisi) | %8,2 | %6,1 | -2,1 puan |
Kredi Sözleşmesindeki Finansal Şartlara Etkisi
Kredi sözleşmelerindeki finansal şartlar (covenant) genellikle belirli oranların belirli sınırların altında veya üstünde tutulmasını gerektirir. TFRS 16'nın yarattığı bilanço değişiklikleri, şart tanımı uyarlanmamışsa ihlale yol açabilir.
Şart İhlali Riski
Yukarıdaki varsayımsal şirketin kredi sözleşmesinde şu sınırlar bulunsun:
- Net borç/FAVÖK en fazla 3,0x — örnekteki şirkette 3,8x'e çıkar ve sınır aşılır
- Borç/özkaynak en fazla 2,0x — 2,3x'e çıkar ve sınır aşılır
- Faiz karşılama en az 4,0x — örnekteki şirkette 4,1x'e düşer ve sınıra çok yaklaşır
Dikkat: Teknik Temerrüt Riski
Şart ihlali, şirketin finansal durumunda gerçek bir bozulma olmasa bile teknik temerrüt (technical default) oluşturabilir. Bu durum kredinin vadesinden önce geri çağrılmasına veya faiz oranının artırılmasına yol açabilir. Bu nedenle BOBİ FRS'den TFRS'ye geçecek ya da yeni kredi sözleşmesi imzalayacak şirketlerin şart tanımlarını geçişten önce bankayla netleştirmesi önemlidir.
Banka Müzakereleri ve Şartların Yeniden Tanımlanması
Bankalarla şartların yeniden müzakeresi için birkaç yaklaşım vardır:
- Sınırların revizyonu: Mevcut sınırların TFRS 16 etkisi kadar düzeltilmesi
- Kira yükümlülüğünün hariç tutulması: Şart hesabında kira yükümlülüğünün net borçtan çıkarılması
- Yeni oran tanımı: Kira yükümlülüğünü içermeyen özel bir borç oranı tanımlanması
Frozen GAAP Yaklaşımı
Bazı kredi sözleşmelerinde Frozen GAAP maddesi yer alır. Bu madde, şart hesaplarının belirli bir tarihteki muhasebe standartlarına göre yapılmasını öngörür:
- Kredi sözleşmesinin imzalandığı tarihteki standartlar esas alınır (2019 öncesi kredilerde TMS 17)
- Faaliyet kiralamaları yalnızca şart hesabı için bilanço dışında kalmaya devam eder
- Çift hesaplama gerekebilir (TFRS 16 ve eski standarda göre)
TFRS 16 Öncesi/Sonrası Ayrıştırma
Bazı bankalar ve kredi kuruluşları, TFRS 16 etkisinin ayrıştırıldığı raporlama talep eder:
- Kira yükümlülüğü tutarının ayrı raporlanması
- FAVÖK'teki kiralama etkisinin gösterilmesi
- TFRS 16 hariç ve dahil finansal oranların paralel sunulması
Sektörel Farklılıklar
TFRS 16'nın etkisi sektöre göre büyük ölçüde değişir. Kiralama yoğunluğu yüksek sektörler en fazla etkilenir.
Perakende (Mağaza Kiraları)
Perakende, havayolu ve turizm gibi kiralama yoğun sektörler TFRS 16'dan en çok etkilenen sektörler arasındadır. Büyük perakende zincirleri yüzlerce, hatta binlerce mağaza kiralama sözleşmesine sahiptir:
- Toplam varlıklar ve net borç belirgin şekilde artar
- Net borç/FAVÖK oranı yükselir
- Uzun süreli mağaza kiraları büyük yükümlülük yaratır
Havayolu (Uçak Kiraları)
Havayolu şirketleri, uçak filosunun önemli bir bölümünü kiralama yoluyla edinir:
- Yüksek değerli varlıklar: Tek bir uçak kirası milyarlarca TL yükümlülük oluşturabilir
- Uzun kiralama süreleri
- Döviz cinsinden kiralamalar ek kur riski yaratır
Telekomünikasyon (Baz İstasyonu Kiraları)
Telekom şirketleri, baz istasyonları ve kuleler için çok sayıda arazi ve çatı kiralama sözleşmesine sahiptir:
- Çok sayıda düşük tutarlı kiralama (birim başına küçük ama toplamı büyük; arazi kiraları düşük değerli varlık muafiyeti kapsamında değildir)
- Genellikle uzun süreli sözleşmeler
- Sözleşme yönetimi karmaşıklığı (çok sayıda farklı mülk sahibi)
Holding Yapıları (Ofis + Araç Filosu)
Holding şirketleri genellikle karma bir kiralama portföyüne sahiptir:
- Merkez ofis kiraları (yüksek değerli, uzun süreli)
- Şube ofis kiraları (orta değerli, değişken süreli)
- Araç filosu (çok sayıda, kısa-orta süreli)
- IT ekipmanları (bilgisayar, tablet gibi olanlar düşük değerli varlık muafiyeti kapsamına girebilir)
| Sektör | Tipik Bilanço Etkisi | En Çok Etkilenen Oran |
|---|---|---|
| Perakende | Çok yüksek | Net Borç/FAVÖK, Borç/Özkaynak |
| Havayolu | Yüksek | Net Borç/FAVÖK, Faiz Karşılama |
| Telekom | Orta-yüksek | Net Borç/FAVÖK |
| Holding | Orta | Borç/Özkaynak, ROA |
Gelir Tablosu Etkisi
TFRS 16, faaliyet kiralamalarında giderin gelir tablosundaki sunumunu da değiştirir:
Gelir Tablosu Karşılaştırması
TMS 17 (eski standart): Faaliyet kiralamalarında kira gideri tek satırda, faaliyet giderleri içinde gösterilir.
TFRS 16: İki kalem oluşur: amortisman gideri (faaliyet giderleri içinde) ve faiz gideri (finansman giderleri içinde). Kira ödemeleri sabitse kiralama süresi boyunca toplam gider değişmez; ancak faiz ilk yıllarda yüksek olduğundan gider ilk yıllarda daha yüksek, son yıllarda daha düşük olur.
Nakit Akış Tablosu Etkisi
TFRS 16 toplam nakit akışını değiştirmez, sınıflandırmasını değiştirir (TFRS 16.50):
- Kira yükümlülüğünün anapara kısmına ilişkin ödemeler finansman faaliyetlerinde gösterilir
- Faiz kısmı, TMS 7'de ödenen faiz için seçilen politikaya göre sınıflandırılır
- Kısa süreli ve düşük değerli kiralama ödemeleri ile yükümlülüğe girmeyen değişken kira ödemeleri işletme faaliyetlerinde kalır
- Sonuç olarak işletme faaliyetlerinden nakit akışı artar, toplam nakit değişimi aynı kalır
Sonuç
TFRS 16, şirketlerin bilançolarını ve finansal oranlarını önemli ölçüde etkiler. Bu etkilerin yönetimi için:
- TFRS 16'nın bilanço, gelir tablosu ve nakit akış tablosu üzerindeki etkilerini önceden analiz edin
- Mevcut kredi sözleşmelerindeki finansal şartları TFRS 16 etkisi açısından gözden geçirin
- Gerekirse bankalarla erken müzakereye başlayın
- Frozen GAAP veya şart ayrıştırma seçeneklerini değerlendirin
- Sektörünüzün kiralama yoğunluğuna göre özel stratejiler geliştirin
- Finansal oran etkilerini dönemsel olarak izleyin ve raporlayın
Sık sorulanlar
TFRS 16 borç/özkaynak oranını nasıl etkiler?
Daha önce bilanço dışında kalan kira yükümlülükleri bilançoya alındığı için borç/özkaynak oranı yükselir. Etkinin büyüklüğü kiralama yoğunluğuna bağlıdır; perakende, havayolu ve turizm gibi kiralama yoğun sektörlerde daha belirgindir.
EBITDA üzerindeki etki nedir?
Kira yükümlülüğüne giren ödemeler faaliyet gideri yerine amortisman ve faiz olarak raporlandığından FAVÖK (EBITDA) artar. Kısa süreli, düşük değerli ve yükümlülüğe girmeyen değişken kira giderleri faaliyet gideri olarak kalır. Artış işletmenin nakit durumunu değiştirmez; kredi analizinde bu fark dikkate alınmalıdır.
Kredi covenant ihlali riskini nasıl yönetebilirim?
Öncelikle mevcut kredi sözleşmelerinizdeki finansal şart (covenant) tanımlarını inceleyin. Bankalarla erken iletişime geçerek Frozen GAAP yaklaşımı veya TFRS 16 etkisinin şart hesaplamasından hariç tutulması konusunda müzakere yapabilirsiniz.